Συνέντευξη: IAN S. COSMATOS: Εκεί όπου η αρχαιολογία συναντά το έγκλημα και η τεχνητή νοημοσύνη τον μύθο

Ο Ian S. Cosmatos γράφει αστυνομικά μυθιστορήματα με τη ματιά του αρχαιολόγου, το ένστικτο του ερευνητή και μια φαντασία που κινείται άνετα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη από Έλληνες γονείς και σπούδασε αρχαιολογία, ιατροδικαστική αρχαιολογία και διερεύνηση τόπων εγκλήματος. Χρησιμοποιεί τις γνώσεις του για να δημιουργεί ιστορίες όπου η έρευνα, το μυστήριο και η ανθρώπινη φύση συνδέονται φυσικά. Στον «Κώδικα του Τάλω», το δεύτερο βιβλίο του, η αρχαιότητα συναντά την τεχνητή νοημοσύνη και το έγκλημα δεν είναι απλώς ένας γρίφος, αλλά ένας καθρέφτης της ανθρώπινης αλαζονείας.

Συνέντευξη στη Γιώτα Βασιλείου

Ίαν, σε ευχαριστώ πολύ που δέχτηκες να κάνουμε αυτή τη συνέντευξη. Όπως έχεις καταλάβει, αγαπώ πολύ τα βιβλία σου και θα ήθελα να γνωρίσουμε λίγο καλύτερα τον άνθρωπο πίσω από αυτά. Πριν ξεκινήσουμε, μπορείς να μου λύσεις μια απορία; Τι σημαίνει το «Σ.» στο όνομά σου;

Είναι το αρχικό γράμμα του ονόματος του πατέρα μου που λεγόταν Στέφανος. Στο εξωτερικό συνηθίζεται να παρεμβάλλεται το αρχικό του πατρώνυμου ανάμεσα στο μικρό όνομα και στο επώνυμο. Στην προκειμένη περίπτωση επέλεξα όμως να το βάλω, επειδή μου αρέσει το «παιχνίδι» που προκύπτει αν διαβάσεις τα αρχικά μου ανάποδα· CSI δηλαδή… Ή αλλιώς Crime Scene Investigation.

Έξυπνο! Γεννήθηκες και μεγάλωσες στη Νέα Υόρκη, σπούδασες και έζησες σε ένα διεθνές περιβάλλον, αλλά τελικά επέλεξες να επιστρέψεις στην Ελλάδα και να ζήσεις σε ένα νησί, όχι στην Αθήνα. Πως προέκυψε η απόφαση αυτή;

Η αλήθεια είναι ότι δεν το είδα ποτέ ακριβώς ως επιστροφή αλλά ως επανεκκίνηση και επαναπροσδιορισμό. Μεγάλωσα σ’ ένα διεθνές περιβάλλον και εξακολουθώ να ταξιδεύω πολύ λόγω της δουλειάς μου. Οι μεγάλες πόλεις, τα αεροδρόμια, οι γρήγοροι ρυθμοί είναι μέρος της καθημερινότητάς μου. Δεν μου λείπουν λοιπόν οι μεγαλουπόλεις. Κάποια στιγμή μάλιστα κατάλαβα πως αυτό που αναζητούσα, για την προσωπική μου ζωή τουλάχιστον, ήταν ακριβώς το αντίθετο: έναν τόπο που να μου επιτρέπει να ακούω τις σκέψεις μου, να παρατηρώ περισσότερο και να ζω με λίγο πιο ανθρώπινους ρυθμούς. Το νησί που αποτελεί τον τόπο καταγωγής της οικογένειάς μου μού προσφέρει αυτή την ισορροπία.

Έχεις σπουδάσει Αρχαιολογία και έχεις ασχοληθεί με την Ιατροδικαστική Αρχαιολογία και τη Διερεύνηση Τόπων Εγκλήματος. Πότε συνειδητοποίησες ότι αυτό το επιστημονικό υπόβαθρο θα μπορούσε να γίνει υλικό για μυθοπλασία;

Νομίζω ότι η σύνδεση έγινε σχεδόν από μόνη της. Η Αρχαιολογία και η Ιατροδικαστική Αρχαιολογία έχουν στον πυρήνα τους την αφήγηση μιας ιστορίας μέσα από την αναζήτηση και την ερμηνεία διαφόρων στοιχείων. Ένα αντικείμενο, ένα εύρημα, ένα οστό ή ένας τόπος μπορούν να αποκαλύψουν γεγονότα που δεν έχει αφηγηθεί ποτέ κανείς. Όλο αυτό δε διαφέρει πολύ από τη μυθοπλασία. Και στις δύο περιπτώσεις προσπαθείς να απαντήσεις στα ίδια ερωτήματα: τι συνέβη, ποιος ήταν ο κεντρικός ήρωας, τι τον οδήγησε στις επιλογές του και ποια ίχνη άφησε πίσω του. Η ενασχόλησή μου με τη διερεύνηση τόπων εγκλήματος μού έδωσε επίσης μια βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Πίσω από κάθε υπόθεση υπάρχει πάντα μια ανθρώπινη ιστορία, συχνά πολύ πιο σύνθετη από ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά. Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι αυτές οι γνώσεις δεν ήταν απλώς επιστημονικά εργαλεία, αλλά και πολύτιμο υλικό για τη δημιουργία χαρακτήρων και ιστοριών. Ίσως τελικά η επιστήμη να μου έμαθε πώς να αναζητώ την αλήθεια, ενώ η λογοτεχνία μού έδωσε την ελευθερία να εξερευνώ όλα όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από αυτήν.

Στα βιβλία σου, το έγκλημα δεν παρουσιάζεται μόνο ως ένα γεγονός, αλλά ως ένα ίχνος. Αυτό σχετίζεται με την ιατροδικαστική αρχαιολογία ή είναι γενικότερα ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο;

Νομίζω ότι είναι ένας συνδυασμός και των δύο. Η ιατροδικαστική αρχαιολογία με εκπαίδευσε να αναζητώ τα ίχνη που μένουν πίσω και όχι μόνο τα γεγονότα. Ένας αρχαιολόγος ή ένας ιατροδικαστής δεν έχει μπροστά του το ίδιο το συμβάν· έχει ό,τι απέμεινε από αυτό. Καλείται να ανασυνθέσει μια ιστορία από θραύσματα, σιωπές και απουσίες. Με τον καιρό συνειδητοποίησα ότι το ίδιο ισχύει και για τη ζωή. Σπάνια γνωρίζουμε την πλήρη αλήθεια για τους ανθρώπους γύρω μας –ακόμα και για τον ίδιο μας τον εαυτό– ή για τα γεγονότα που τους διαμορφώνουν. Συνήθως βλέπουμε μόνο τα «αποτυπώματά» τους. Οι επιλογές, οι φόβοι, οι σχέσεις μας αφήνουν ίχνη που επιβιώνουν πολύ περισσότερο από την ίδια τη στιγμή όπου προέκυψαν. Γι’ αυτό και στα βιβλία μου το έγκλημα δε με ενδιαφέρει τόσο ως πράξη βίας, αλλά ως γρίφος που πρέπει να λυθεί. Με ενδιαφέρει ως κάτι που συνεχίζει να υπάρχει και μετά το έγκλημα. Ως μια δύναμη που διαμορφώνει ζωές, μνήμες και ταυτότητες.

Ξεκινώντας από τα αρχαία μυστήρια του «Φάκελος: Υπό Σκιάν» και φτάνοντας στον «Κώδικα του Τάλω» με την τεχνητή νοημοσύνη και την τεχνολογία, ήταν αυτή η εξέλιξη της σειράς κάτι που σχεδίασες ή σε οδήγησε εκεί η ίδια η ιστορία;

Και πάλι, θα πω ότι ήταν ένας συνδυασμός. Ανέκαθεν πίστευα πως το παρελθόν δεν είναι κάτι νεκρό ή αποκομμένο από εμάς, αλλά μια δύναμη που συνεχίζει να επηρεάζει το παρόν. Στο «Φάκελος: Υπό Σκιάν» αυτό εκφράστηκε μέσα από μυστήρια, συμβολισμούς και τελετουργίες που έμοιαζαν να έρχονται από τα βάθη του χρόνου. Στον «Κώδικα του Τάλω», όμως, με γοήτευσε ένα διαφορετικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι πιο σύγχρονες τεχνολογίες συναντούν τις πιο παλιές ανθρώπινες πεποιθήσεις; Ο Τάλως, άλλωστε, είναι ένα από τα πρώτα τεχνητά όντα που συναντάμε στη μυθολογία. Ξαφνικά βρέθηκα μπροστά σε μια συναρπαστική γέφυρα ανάμεσα στον αρχαίο κόσμο και στο μέλλον. Ούτως ή άλλως, δεν αντιμετωπίζω την αρχαιότητα ως κάτι στατικό που ανήκει μονάχα σε ένα μουσείο, αλλά ως κάτι ζωντανό, που εξακολουθεί να συνομιλεί μαζί μας. Θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς ότι και τα δύο βιβλία μιλούν με εντελώς διαφορετικό τρόπο για το ίδιο πράγμα: για το πώς το παρελθόν εξακολουθεί να ζει μέσα στο παρόν.

Στο «Φάκελος: Υπό Σκιάν» και πάλι, χρησιμοποιείς τα Ελευσίνια Μυστήρια ως έναν σκοτεινό μηχανισμό που κινεί την πλοκή. Τι είναι αυτό που σε γοητεύει περισσότερο σε αυτά;

Αυτό που με γοητεύει περισσότερο στα Ελευσίνια Μυστήρια είναι ότι, παρόλο που υπήρξαν η σημαντικότερη ίσως μυστηριακή τελετή του αρχαίου κόσμου, εξακολουθούν να κρύβουν μυστικά που δεν αποκαλύφθηκαν ποτέ. Χιλιάδες άνθρωποι, από απλούς πολίτες μέχρι βασιλιάδες, συμμετείχαν σε αυτά, κι όμως κανείς δεν κατέγραψε με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβαινε κατά τη διάρκειά τους. Για έναν συγγραφέα, αυτό είναι σχεδόν ακαταμάχητο. Βρίσκεσαι μπροστά σε ένα ιστορικό γεγονός τεράστιας σημασίας, στο κέντρο του οποίου υπάρχει ένα κενό. Και τα κενά αποδεικνύονται συχνά πολύ πιο ενδιαφέροντα από την τεκμηριωμένη γνώση.Πέρα όμως από το μυστήριο, με ελκύει και η ουσία τους. Τα Ελευσίνια Μυστήρια φαίνεται πως δεν υπόσχονταν δύναμη ή γνώση με τη συμβατική έννοια, αλλά μια διαφορετική αντίληψη για τη ζωή και τον θάνατο. Αυτή η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να κατανοήσουμε το άγνωστο, να συμφιλιωθούμε με την απώλεια και να βρούμε νόημα, παραμένει εξίσου επίκαιρη σήμερα.

Η προστασία γίνεται ύβρις τη στιγμή που κάποιος αποκτά τη δύναμη να αποφασίζει τι είναι σωστό για όλους τους άλλους.

Στο «Φάκελος: Υπό Σκιάν» παρουσιάζεται μια διαφορετική Αθήνα, πιο σκοτεινή και υπόγεια. Πιστεύεις ότι κάθε πόλη έχει τη δική της κρυφή πλευρά ή η Αθήνα κρύβει περισσότερα «φαντάσματα» από άλλες;

Πιστεύω ότι κάθε πόλη έχει μια κρυφή πλευρά, αρκεί να ξέρεις πού να κοιτάξεις. Η Αθήνα, όμως, έχει το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ότι χτίστηκε πάνω σε στρώματα χιλιάδων ετών ιστορίας. Εδώ το παρόν συνυπάρχει διαρκώς με το παρελθόν και αυτό δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτω από τη γνωστή πόλη υπάρχει πάντα μια δεύτερη, αόρατη πόλη που περιμένει να την ανακαλύψεις. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι γύρω από την υπόγεια Αθήνα έχουν αναπτυχθεί τόσοι μύθοι, θρύλοι και θεωρίες. Από ξεχασμένες στοές και αρχαία περάσματα μέχρι ιστορίες που κινούνται στα όρια της πραγματικότητας και του θρύλου, η ίδια η πόλη τροφοδοτεί τη φαντασία. Και για έναν συγγραφέα μυστηρίου, αυτό είναι ένα σχεδόν ανεξάντλητο πεδίο έμπνευσης.

Ο Άντι Κάλφας και ο Τάκης Ραΐσης βλέπουν τον κόσμο με εντελώς διαφορετικό τρόπο: ο ένας με αρχαιολογική ματιά, ο άλλος με αστυνομικό ένστικτο. Όταν στήνεις μια υπόθεση, ποιος από τους δύο βρίσκει πρώτος τη λύση μέσα σου;

Εγώ… ;-) Και μετά αποφασίζω σε ποιον θα τη «χρεώσω», προσέχοντας να κρατάω τις απαραίτητες ισορροπίες. Δε θα ήθελα να τσακωθούν οι δύο κεντρικοί μου χαρακτήρες μεταξύ τους για την πρωτοκαθεδρία, έτσι δεν είναι;

Ο Άντι αντιμετωπίζει μια κληρονομιά που δεν αφορά μόνο την οικογένειά του, αλλά και το ίδιο του το είναι. Πότε όμως η γνώση γίνεται βάρος, Ίαν;

Νομίζω ότι η γνώση δεν είναι ποτέ πραγματικά επικίνδυνη. Αυτό που μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνο είναι όσα κάνουμε για να την αποφύγουμε ή να την αποκρύψουμε. Ο Άντι έρχεται αντιμέτωπος με μια αλήθεια που δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό.  Οι οικογενειακές ιστορίες, οι σιωπές, οι ενοχές και οι χαμένες ταυτότητες έχουν τη δύναμη να διαμορφώνουν τη ζωή μας ακόμη κι όταν δεν έχουμε γνώση αυτών. Κάποια στιγμή, όμως, πρέπει να αποφασίσουμε αν θα συνεχίσουμε να ζούμε στη σκιά τους ή αν θα τις αντιμετωπίσουμε κατάματα. Αυτό είναι το πραγματικό ταξίδι του Άντι μέσα στο βιβλίο.

Στον «Κώδικα του Τάλω» βλέπουμε τα αρχαία μυστήρια να συνδυάζονται με την τεχνητή νοημοσύνη και την τεχνολογική απειλή. Αυτή η αλλαγή σε προβλημάτισε ή ήταν μια συνειδητή επιλογή για τη σειρά;

Πιστεύω ότι εξελίσσεσαι συγγραφικά, όταν δε μένεις στάσιμος και τολμάς την αλλαγή, ακόμα και μέσα στην ίδια σειρά βιβλίων. Ως αναγνώστης άλλωστε κουράζομαι πάρα πολύ από το έργο συγγραφέων που γράφουν διαρκώς το «ίδιο» βιβλίο, όσο επιτυχημένη κι αν αποδεικνύεται πολλές φορές η μανιέρα. Έτσι, η συγκεκριμένη στροφή ήταν απολύτως συνειδητή και επιθυμητή.

Ο μυθικός Τάλως ήταν ένας μηχανικός φρουρός. Στο βιβλίο σου, όμως, η προστασία συνδέεται με την κρίση, τον έλεγχο και την τιμωρία. Πού σταματά η προστασία και πού ξεκινά η ύβρις;

Η προστασία γίνεται ύβρις τη στιγμή που κάποιος αποκτά τη δύναμη να αποφασίζει τι είναι σωστό για όλους τους άλλους. Ο Τάλως της μυθολογίας δημιουργήθηκε για να προστατεύει την Κρήτη. Όταν όμως ένα σύστημα, ένας άνθρωπος ή μια τεχνολογία περνάει από την προστασία στην κρίση και από την κρίση στην τιμωρία, τότε αρχίζουμε να μπαίνουμε σε πολύ επικίνδυνα μονοπάτια. Αυτό είναι ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο επίκαιρο στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Μέχρι ποιο σημείο θέλουμε οι μηχανές να μας βοηθούν και από ποιο σημείο και μετά τους παραχωρούμε εξουσίες που ίσως δε θα έπρεπε να έχουν; Ο «Κώδικας του Τάλω» δεν προσπαθεί να δώσει μια καταληκτική απάντηση. Προσπαθεί, όμως, να υπενθυμίσει ότι η ύβρις δεν γεννιέται από την τεχνολογία. Γεννιέται από την ανθρώπινη πεποίθηση ότι μπορεί να ελέγξει –και να προλάβει– τα πάντα.

Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί σαν καθρέφτης. Δεν αποκαλύπτει μόνο τι μπορούμε να δημιουργήσουμε, αλλά και ποιοι είμαστε ως δημιουργοί.

Στον «Κώδικα του Τάλω», η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί σαν καθρέφτης του δημιουργού της. Κατά τη γνώμη σου, ο άνθρωπος τη φοβάται επειδή μπορεί να γίνει απάνθρωπη ή επειδή ίσως του μοιάσει υπερβολικά πολύ;

Νομίζω ότι ο άνθρωπος φοβάται την τεχνητή νοημοσύνη κυρίως επειδή μπορεί να του μοιάσει υπερβολικά. Αν ήταν εντελώς ξένη προς εμάς, ίσως να ήταν πιο εύκολο να την κατανοήσουμε και να τη διαχειριστούμε. Αυτό που μας ανησυχεί είναι ότι αρχίζουμε να βλέπουμε μέσα της τις δικές μας φιλοδοξίες, τις προκαταλήψεις, τις αδυναμίες και την ανάγκη μας για έλεγχο. Στον «Κώδικα του Τάλω» με ενδιέφερε ακριβώς αυτή η σχέση. Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί σαν καθρέφτης. Δεν αποκαλύπτει μόνο τι μπορούμε να δημιουργήσουμε, αλλά και ποιοι είμαστε ως δημιουργοί. Και, φυσικά, αν θα αποδειχτούμε αρκετά σοφοί για να διαχειριστούμε τη δύναμη που της δίνουμε.

Πώς μπορείς να ξεχωρίσεις αν μια πληροφορία βοηθά πραγματικά την ιστορία σου ή αν πρέπει να την αφαιρέσεις, ακόμα κι αν σου αρέσει πολύ;

Έχω έναν πολύ απλό κανόνα: αν αφαιρέσω μια πληροφορία και η ιστορία συνεχίζει να λειτουργεί το ίδιο καλά, τότε μάλλον αυτή δε χρειαζόταν. Όσο κι αν αγαπώ την έρευνα, ο αναγνώστης δεν ανοίγει ένα μυθιστόρημα για να δει πόσα γνωρίζει ο συγγραφέας. Ανοίγει ένα μυθιστόρημα για να διαβάσει μια ιστορία. Η τεκμηρίωση είναι απαραίτητη γιατί δίνει αληθοφάνεια στον κόσμο του βιβλίου. Όμως η πληροφορία πρέπει να υπηρετεί την πλοκή, τους χαρακτήρες ή την ατμόσφαιρα. Όταν αρχίζει να επιδεικνύεται απλώς η έρευνα που προηγήθηκε, τότε λειτουργεί όλο αυτό εις βάρος του έργου.

Αν ένας νέος συγγραφέας σε ρωτούσε τι είναι πιο σημαντικό στην αρχή, τι θα του απαντούσες; Την έρευνα, την πειθαρχία, τη φωνή του ή την αντοχή στην απόρριψη;

Παρόλο που σε καμία περίπτωση δε νιώθω να έχω διαγράψει ακόμη αξιοσημείωτη πορεία στον χώρο, θα του έλεγα αυτό που πιστεύω όντως ακράδαντα: να γράψει ένα βιβλίο που θα απολάμβανε και ο ίδιος ως αναγνώστης. Γιατί όταν περάσουν οι πρώτοι μήνες του ενθουσιασμού, αυτό που θα τον κρατήσει προσγειωμένο και στοχοπροσηλωμένο δεν είναι ούτε η φιλοδοξία ούτε οι πωλήσεις. Είναι η αγάπη για τη γραφή και την αφήγηση.

Ας κλείσουμε με τον Ίαν ως αναγνώστη. Όταν δεν γράφεις ή δεν ερευνάς, τι διαβάζεις; Ποια βιβλία σε ξεκουράζουν, σε συγκινούν ή σε κάνουν απλώς να περνάς καλά;

Διαβάζω σχεδόν τα πάντα, αρκεί μια ιστορία να έχει κάτι ουσιαστικό να πει. Φυσικά αγαπώ τα θρίλερ και την αστυνομική λογοτεχνία, αλλά δεν περιορίζομαι σε αυτά. Μου αρέσουν εξίσου τα ιστορικά μυθιστορήματα, η λογοτεχνία του φανταστικού, η επιστημονική φαντασία και τα βιβλία που βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα. Στη βιβλιοθήκη μου μπορεί να βρει κανείς από έργα του Ουμπέρτο Έκο, του Κεν Φόλετ, του Γουίλιαμ Φώκνερ και του Καζούο Ισιγκούρο μέχρι του Στίβεν Κινγκ και του Τζο Νέσμπο. Πρόσφατα διάβασα και το σύνολο των έργων της Ιωάννας Μπουραζοπούλου και τα βρήκα όλα εξαιρετικά, πραγματικά μαγικά. Μου αρέσουν οι συγγραφείς που χτίζουν κόσμους, αλλά και εκείνοι που καταφέρνουν να φωτίσουν τις πιο κρυφές πλευρές της ανθρώπινης φύσης. Ίσως επειδή ταξιδεύω πολύ λόγω της δουλειάς μου, αναζητώ στα βιβλία αυτό που δεν μπορούν πάντα να μου προσφέρουν τα ταξίδια: τη δυνατότητα να μπω πραγματικά στο μυαλό και στη ζωή άλλων ανθρώπων, να δω τον κόσμο μέσα από τα δικά τους μάτια.

Βρείτε τα βιβλία του Ίαν εδώ.